Naar de inhoud

Hoe blijf je online beter geïnformeerd en onderscheid je feiten van meningen?

Het onderscheid tussen een feit en een mening berust niet op de inhoud van een uitspraak, maar op de verifieerbaarheid ervan. Een feit kan worden bevestigd of…

Femme concentrée lisant des sources en ligne et prenant des notes pour distinguer faits et opinions sur internet

Het onderscheid tussen feiten en meningen berust niet op de inhoud van een uitspraak, maar op de verifieerbaarheid ervan. Een feit kan door een onafhankelijke bron worden bevestigd of weerlegd. Een mening geeft een oordeel, voorkeur of interpretatie weer. Wie die twee met elkaar verwart, ondermijnt elke poging om online informatie te verzamelen. Aanbevelingsalgoritmen zorgen ervoor dat die verwarring vaker voorkomt dan je denkt.

Aanbevelingsalgoritmen en de versterking van desinformatie

De aanbevelingssystemen van grote platforms verspreiden content niet alleen, maar rangschikken die ook op basis van betrokkenheid. Een artikel dat woede of verbazing oproept, wordt aan meer gebruikers getoond, ongeacht of het waar is. Het probleem zit dus niet alleen in de misleidende content zelf, maar ook in het mechanisme dat die content versterkt totdat deze de overhand krijgt in een nieuwsfeed.

De Europese Digital Services Act (DSA) verplicht zeer grote platforms en zoekmachines om de systeemrisico’s van hun algoritmen te beoordelen. Die verplichting geldt ook voor misleidende content die niet illegaal is. Daardoor verschuift de verantwoordelijkheid: het gaat niet langer alleen om het verwijderen van berichten, maar ook om het analyseren van de redenen waarom content wordt getoond en versterkt.

De Europese Code of Practice on Disinformation, die op Europees niveau is bijgewerkt, bevat toezeggingen over de transparantie van aanbevelingssystemen, de toegang van onderzoekers tot platformgegevens en het demonetiseren van misleidende content. Voor lezers is de praktische conclusie eenvoudig: dat content bovenaan een feed of zoekresultaten verschijnt, garandeert niet dat die betrouwbaar of neutraal is.

Gespecialiseerde factcheckmedia, zoals de media die we vinden op libreinfo.org, maken het mogelijk informatie te vergelijken met lokale en onafhankelijke bronnen. Dat is een aanvulling op de factchecktools van grote nieuwsredacties.

Man vergelijkt in een bibliotheek een gedrukte krant met een digitale bron om informatie te controleren

Online bronnen controleren: een praktische methode

Een bron controleren houdt meer in dan alleen de naam van de website bekijken. Bij de zogenaamde laterale leesmethode, die professionele factcheckers gebruiken, open je een nieuw tabblad om op te zoeken wat andere bronnen over de auteur of het medium zeggen, in plaats van de inhoud eerst grondig te lezen.

Pas de volgende technische criteria systematisch toe:

  • Identificeer de auteur en controleer eerdere publicaties op andere platforms. Bij een artikel zonder auteursnaam of onder een niet-traceerbaar pseudoniem is extra voorzichtigheid geboden.
  • Controleer de publicatiedatum. Oude content die uit de context wordt gehaald, is een veelvoorkomende bron van desinformatie, zelfs als de feiten die erin stonden oorspronkelijk klopten.
  • Ga terug naar de primaire bron. Verwijst een artikel naar een onderzoek, rapport of officiële verklaring? Controleer dan of het document echt bestaat en of uitspraken niet zijn ingekort of gekleurd zijn weergegeven.
  • Analyseer de domeinnaam. Klonen van legitieme websites gebruiken subtiele typografische variaties om zich voor te doen als erkende media.

Content die massaal wordt gedeeld, is niet automatisch gecontroleerd. Viraliteit op sociale media wordt gedreven door emoties, niet door een redactioneel proces.

Door AI gegenereerde content en transparantielabels

De Europese regelgeving voor kunstmatige intelligentie bevat transparantieverplichtingen voor bepaalde content die door AI-systemen is gemaakt of aangepast. Een label als ‘door AI gegenereerd’ geeft aan waar de content vandaan komt, maar maakt het niet mogelijk om de juistheid van de beweringen erin te beoordelen.

Een door AI gegenereerde tekst kan feitelijk juist zijn. Een tekst van een menselijke auteur kan vol onjuiste informatie staan. Een label helpt de herkomst te begrijpen, niet de betrouwbaarheid. Herkomstmarkeringen (C2PA en vergelijkbare initiatieven) maken het mogelijk de geschiedenis van media (foto’s, video’s en audio) vanaf het ontstaan te traceren, maar vervangen de controle van de inhoud niet.

De toename van deepfakes maakt het nog ingewikkelder. Een realistische video is niet langer bewijs: omgekeerd zoeken op afbeeldingen en de oorspronkelijke bron controleren blijven de enige betrouwbare reflexen bij verdachte visuele content.

Twee jonge studenten bekijken samen een nieuwsfeed op een smartphone om feiten van meningen te onderscheiden

Een betrouwbare en gevarieerde nieuwsgewoonte opbouwen

De kwaliteit van informatie hangt minder af van de hulpmiddelen dan van de discipline waarmee je leest. Door over hetzelfde onderwerp meerdere bronnen te raadplegen, met uiteenlopende redactionele standpunten en geografische invalshoeken, verklein je het risico op bevestigingsbias.

Feiten, analyses en meningen in één artikel onderscheiden

Een nieuwsartikel combineert vaak drie soorten inhoud. Feiten zijn verifieerbare gegevens (datums, plaatsen en geciteerde uitspraken). Een analyse interpreteert die feiten vanuit een bepaald kader (economisch, juridisch of geopolitiek). Een mening geeft een waardeoordeel. Door deze drie soorten inhoud in elk artikel te herkennen, voorkom je dat je een interpretatie voor een vaststaand feit aanziet.

Hoofdartikelen en opiniestukken zijn expliciet bedoeld om een mening te geven. Het probleem ontstaat wanneer content die als informatief wordt gepresenteerd ongemerkt overgaat in een mening, bijvoorbeeld door het gebruik van waardeoordelende bijvoeglijke naamwoorden (‘schandalig’, ‘historisch’, ‘zorgwekkend’) of gekleurde formuleringen.

Minder blootgesteld zijn aan filterbubbels

Algoritmen personaliseren nieuwsfeeds op basis van je browse- en interactiegeschiedenis. Om aan die bubbel te ontsnappen:

  • Ga rechtstreeks naar de websites van media in plaats van uitsluitend op nieuwsfeeds van sociale media te vertrouwen.
  • Gebruik nieuwsaggregators die een verscheidenheid aan bronnen aanbieden zonder algoritmische personalisatie.
  • Abonneer je op nieuwsbrieven die door herkenbare redacties worden samengesteld. Journalisten selecteren daar het nieuws, niet een algoritme dat op betrokkenheid is gericht.

Goed geïnformeerd blijven vraagt om actieve inspanning, niet om passief consumeren van content die wordt aangeboden door systemen die zijn ontworpen om de tijd die je op een platform doorbrengt te verlengen. De DSA heeft een regelgevend kader vastgesteld, maar de verantwoordelijkheid van de lezer blijft de laatste verdedigingslinie tegen desinformatie.

Hoe blijf je online beter geïnformeerd en onderscheid je feiten van meningen?